Reforma federalnych instytucji naukowych w Belgii – dyrekcje generalne do reorganizacji

Ministerka odpowiedzialna za służbę publiczną Vanessa Matz (Les Engagés) spotyka się w poniedziałek 13 kwietnia 2026 r. ze związkami zawodowymi reprezentującymi pracowników federalnych instytucji naukowych (établissements scientifiques fédéraux – ESF). Planowana reforma, która może zostać przedstawiona rządowi pod koniec kwietnia, nie przewiduje zwolnień, ale zakłada głęboką reorganizację struktur zarządzania. Zamiast dziesięciu dyrektorów generalnych kierujących poszczególnymi instytucjami, na ich czele stanie dwóch – po jednym dla każdego z dwóch nowych biegunów tematycznych.

Dwa bieguny zamiast dziesięciu odrębnych instytucji

Od końca grudnia 2025 r. wiadomo, że Polityka Naukowa (Belspo) zostanie włączona do federalnej służby publicznej SPF Economie. Dziesięć instytucji, które dotąd jej podlegały, zostanie przekształconych i zgrupowanych w dwa podmioty typu SACA (services administratifs à comptabilité autonome – służby administracyjne o autonomicznej księgowości), odpowiadające dwóm głównym obszarom działalności.

Pierwszy biegun, określany jako „Ziemia i Kosmos”, obejmie m.in. Obserwatorium Królewskie, Królewski Instytut Meteorologiczny (IRM/KMI), Instytut Aeronomii Kosmicznej oraz Instytut Nauk Przyrodniczych. Drugi, „Sztuka i Dziedzictwo”, skupi najważniejsze instytucje muzealne i archiwalne, w tym Królewskie Muzea Sztuk Pięknych, Królewskie Muzea Sztuki i Historii, Królewski Instytut Dziedzictwa Artystycznego (IRPA) oraz Archiwum Królestwa.

Celem tej reorganizacji jest poprawa widoczności i efektywności działania instytucji, a także unowocześnienie zarządzania w sektorze, który charakteryzuje się dużą różnorodnością. Niektóre placówki przyciągają szeroką publiczność, jak Muzeum Nauk Przyrodniczych czy Królewskie Muzea Sztuk Pięknych, podczas gdy inne pozostają mniej znane mimo bogatych zbiorów.

Kilka instytucji w otwartym kryzysie

Reforma wpisuje się w szerszy kontekst problemów, z jakimi od dłuższego czasu borykają się niektóre instytucje. Szczególnie trudna sytuacja dotyczy Królewskiego Instytutu Dziedzictwa Artystycznego (IRPA), gdzie pojawiają się poważne zastrzeżenia dotyczące sposobu zarządzania, a część kadry naukowej decyduje się na odejście.

Problemy widoczne są także w infrastrukturze. Muzeum Cinquantenaire, należące do Królewskich Muzeów Sztuki i Historii, funkcjonuje w budynku o znacznym stopniu degradacji. Prowadzone prace remontowe sprawiają, że część przestrzeni wystawienniczych bywa okresowo niedostępna dla zwiedzających.

Niepewność pracowników i opóźnienia w harmonogramie

Zapowiadana reforma budzi niepokój wśród pracowników, tym bardziej że jej wdrożenie napotyka kolejne opóźnienia. Już pod koniec grudnia ministerka Matz poinformowała, że nie będzie przedłużać mandatów na stanowiskach kierowniczych średniego szczebla, co oznacza likwidację funkcji dyrektorów operacyjnych (DO) oraz dyrektorów służb wsparcia (DA).

W części instytucji stanowiska te miały charakter głównie formalny, jednak w innych odgrywały istotną rolę w codziennym zarządzaniu. Osoby je zajmujące pozostają dziś w niepewności co do swojej dalszej kariery.

Pod koniec marca administracja Belspo oraz dyrektorzy dziesięciu instytucji przedstawili ministerce propozycje zmian, które tylko częściowo pokrywały się z jej wizją reformy. W rezultacie projekt nie trafił pod obrady rządu przed Wielkanocą, jak pierwotnie planowano.

Po analizie zgłoszonych dokumentów spotkanie międzygabinetowe, które miało się odbyć 3 kwietnia, a następnie zostało przełożone na 17 kwietnia, wyznaczono ostatecznie na 22 kwietnia 2026 r. To właśnie wtedy mają zapaść kluczowe decyzje dotyczące dalszego kształtu reformy. W tym kontekście rozmowy ministerki ze związkami zawodowymi mają na celu uspokojenie napiętej sytuacji wśród pracowników.

Dwóch dyrektorów generalnych zamiast dziesięciu

Z założeń reformy wynika, że oba nowe podmioty typu SACA będą kierowane przez jednego dyrektora generalnego każdy. Rozważano również inne rozwiązania prawne, które dawałyby instytucjom większą autonomię, jednak wiązałyby się one z wyższymi kosztami składek społecznych, co uznano za niemożliwe do udźwignięcia.

W miejsce dotychczasowych dyrektorów generalnych w poszczególnych instytucjach pojawi się funkcja „dyrektora jednostki”, odpowiedzialnego za bieżące zarządzanie daną placówką. Jak podkreśla Vanessa Matz, zmiana ta wpisuje się w szerszą strategię racjonalizacji administracji publicznej, zakładającą redukcję liczby stanowisk kadencyjnych o 30 procent.

Służby wsparcia – podział na „ogólne” i „specyficzne”

Istotnym elementem reformy jest również reorganizacja służb wsparcia. Funkcje o charakterze ogólnym, takie jak zamówienia publiczne czy rekrutacja, zostaną scentralizowane i przekazane do SPF Stratégie & Appui (BOSA).

Jednocześnie instytucje zachowają kontrolę nad zadaniami bezpośrednio związanymi z ich działalnością, takimi jak promocja zbiorów, komunikacja czy projekty badawcze. Jak wyjaśnia ministerka, podział na funkcje „ogólne” i „specyficzne” wynika z postulatów samych instytucji, które chciały zachować autonomię w kluczowych obszarach swojej misji.

Dzięki przejęciu części obowiązków administracyjnych przez BOSA instytucje mają zyskać więcej czasu i zasobów na realizację swoich podstawowych zadań – rozwijanie badań naukowych oraz upowszechnianie dziedzictwa kulturowego.

Ministerka zapewnia przy tym, że reforma nie wiąże się ze zwolnieniami. Jej celem jest raczej lepsze wykorzystanie dostępnych zasobów i zwiększenie efektywności działania administracji.

Kwestia budynków – kolejny etap reform

Zakres odpowiedzialności Vanessy Matz obejmuje również zarządzanie państwowymi nieruchomościami poprzez Régie des bâtiments. Ma to istotne znaczenie, ponieważ wiele instytucji naukowych funkcjonuje w budynkach wymagających pilnych inwestycji, jak Muzeum Cinquantenaire czy niewyremontowane części Muzeum Afryki Centralnej.

Dotychczasowy model zarządzania nieruchomościami prowadził do napięć między administracją a instytucjami, zwłaszcza w kwestii podziału odpowiedzialności za remonty i utrzymanie obiektów. Brak jasnych zasad skutkował często odkładaniem prac konserwacyjnych i pogarszającym się stanem technicznym budynków.

Planowana reforma zakłada przekształcenie Régii w Federalną Agencję Budynków. Nowa struktura miałaby przejąć pełną odpowiedzialność za wszystkie koszty związane z utrzymaniem obiektów – od remontów kapitalnych po bieżącą konserwację, ochronę i zarządzanie przestrzenią.