Belgijscy lekarze pracują ponad europejskie limity – federacja FEMS chce zniesienia klauzuli opt-out

Jedenaście godzin odpoczynku na dobę, maksymalnie 48 godzin pracy tygodniowo i cztery tygodnie urlopu – zgodnie z unijną dyrektywą przepisy te mają chronić lekarzy przed przepracowaniem. W praktyce Belgia zdecydowała się jednak na odstępstwo od tych zasad. Jest jednym z jedenastu państw członkowskich korzystających z klauzuli opt-out, która pozwala przekraczać maksymalne limity czasu pracy. Europejska Federacja Lekarzy Etatowych (FEMS) chce znieść to rozwiązanie. Jak przekonuje, z powodu niedoborów kadrowych przestrzeganie dyrektywy stało się niemożliwe, czego skutkiem są nierealne okresy odpoczynku, dyżury trwające od 12 do 24 godzin oraz urlopy, których wielu lekarzy nigdy nie wykorzystuje.

Na czym polega opt-out

Klauzula opt-out to odstępstwo pozwalające lekarzowi – formalnie dobrowolnie – przekraczać limit 48 godzin pracy tygodniowo. W sektorze ochrony zdrowia stosuje ją jedenaście państw, w tym Belgia, Niemcy, Francja, Hiszpania i Holandia. FEMS chce uregulować właśnie tę elastyczność. Federacja podkreśla, że dyrektywa 2003/88/WE uznaje zdrowie i bezpieczeństwo pracowników za cel, którego nie można podporządkowywać wyłącznie względom ekonomicznym. Dokument pozostaje obecnie na etapie projektu.

Przepisy nie do pogodzenia z praktyką

W swoim stanowisku federacja analizuje kolejne przepisy dyrektywy, które przy niedoborach personelu okazują się niemożliwe do zastosowania w codziennej praktyce medycznej.

Dyrektywa przewiduje 11 nieprzerwanych godzin odpoczynku dobowego, zgodnie z art. 3. FEMS zwraca jednak uwagę, że chirurg nie może przerwać operacji, a braki kadrowe często uniemożliwiają odpoczynek po zakończeniu dyżuru. Przepis dotyczący przerw w czasie pracy, zawarty w art. 4, jest z kolei trudny do zrealizowania na oddziałach ratunkowych, intensywnej terapii i salach operacyjnych, gdzie obecność personelu musi być zapewniona przez całą dobę.

Maksymalny tygodniowy czas pracy wynoszący 48 godzin, określony w art. 6, bywa obchodzony poprzez nadgodziny, a nawet zatrudnianie lekarzy jako osób prowadzących własną działalność gospodarczą. Godziny wynikające z kilku łączonych umów nie są wówczas sumowane. Gwarantowany minimalny urlop wypoczynkowy, czyli co najmniej cztery tygodnie rocznie zgodnie z art. 7, często nie może zostać wykorzystany z powodu braków kadrowych, przez co niewykorzystane dni urlopu się kumulują. W przypadku pracy nocnej i dyżurów, o których mowa w art. 8, dyżur pełniony na miejscu może być uznawany za czas pracy, jednak przepis ten nadal jest niewłaściwie wdrażany.

Orzecznictwo europejskie

W sprawie dyżurów FEMS powołuje się na szereg orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Wynika z nich, że dyżur może zostać uznany za czas pracy, zależnie od intensywności wymagań stawianych lekarzowi. Jak podkreśla federacja, problemem pozostają jednak niewłaściwe wdrażanie przepisów na poziomie krajowym oraz brak skutecznych kontroli i sankcji. Państwo członkowskie nie może bowiem usprawiedliwiać nieprzestrzegania dyrektywy wyłącznie koniecznością zapewnienia mieszkańcom dostępu do opieki zdrowotnej.

Propozycje federacji

FEMS postuluje obliczanie stanu kadrowego na podstawie rzeczywistych ekwiwalentów pełnego etatu, uwzględniających starzenie się środowiska lekarskiego oraz rosnący udział kobiet w zawodzie. Federacja domaga się także finansowej rekompensaty za ciężką i nieregularną pracę, ustalenia górnego limitu nadgodzin oraz nakładania sankcji na państwa członkowskie, które nie wdrażają dyrektywy. Chce również wyraźnego objęcia regulacjami lekarzy rodzinnych, aby lepiej chronić podstawową opiekę zdrowotną. FEMS deklaruje ponadto gotowość do współpracy z Komisją Europejską przy analizowaniu w poszczególnych krajach rozbieżności między przepisami a praktyką.

Co jest stawką dla Belgii

Utrzymanie klauzuli opt-out oznacza zgodę na dalsze przekraczanie przez lekarzy europejskich limitów czasu pracy. FEMS uważa, że sprzyja to przepracowaniu i odchodzeniu z zawodu. „To fundamentalna debata” – podkreśla dr Pierre Maldague, przedstawiciel FMS w FEMS. „Z literatury naukowej jasno wynika, że na jakość opieki wpływa jakość życia lekarzy. Jeśli ją pogarszamy, bezpośrednio zagrażamy zdrowiu naszych pacjentów”.

Jak dodaje, pojęcie ekwiwalentu pełnego etatu stało się ważnym elementem reformy systemu szpitalnego oraz wsparcia podstawowej opieki zdrowotnej. „Duża część naszych kolegów pracuje dziś w niepełnym wymiarze godzin. Musimy więc dostosować struktury do zmian społecznych, jeśli chcemy zapewnić dostęp do opieki” – zaznacza.