Walonia łagodzi zasady eksportu broni – rząd upraszcza system licencyjny

Rząd Walonii przyjął w piątek wstępny projekt dekretu, który ma zmodernizować i uprościć procedury wydawania licencji na eksport broni. Reforma przewiduje odejście od systemu opartego wyłącznie na licencjach indywidualnych i wprowadzenie licencji generalnych dla wybranych państw, a także wydłużenie okresu ich ważności. Władze regionu podkreślają, że zmiany mają lepiej odpowiadać realiom branży, przy jednoczesnym zachowaniu zasad etycznych, zobowiązań międzynarodowych oraz wzmocnionej kontroli demokratycznej. Projekt budzi jednak zastrzeżenia organizacji pozarządowych, a część przedstawicieli przemysłu uważa go za niewystarczający.

Reforma długo oczekiwana przez przemysł

Waloński minister zatrudnienia i gospodarki Pierre-Yves Jeholet (MR) już na początku kadencji wskazywał, że obowiązujące przepisy dotyczące eksportu broni są zbyt restrykcyjne, podkreślając, że region „nie powinien być bardziej katolicki niż papież”. Przyjęty projekt ma stanowić odpowiedź na te uwagi.

Reforma należy do priorytetów premiera Walonii Adriena Dolimonta (MR), który odpowiada za tę dziedzinę. Początkowo dokument miał zostać przyjęty jeszcze przed końcem 2025 r. Przemysł zbrojeniowy, widząc w obecnej sytuacji geopolitycznej możliwości rozwoju, od dłuższego czasu oczekiwał zmian. Podczas gdy rząd Flandrii uzgodnił podobny projekt już w grudniu, w Walonii prace się przeciągały ze względu na złożoność tematu i konieczność dokładnej analizy. W ostatnich dniach dokument przygotowany przez gabinet MR był szczegółowo oceniany przez Les Engagés, partnera koalicyjnego.

Wrażliwy i złożony temat

Eksport broni pozostaje w Belgii kwestią szczególnie delikatną. Każda transakcja wymaga uzyskania licencji wydawanej przez region, na podstawie analizy administracyjnej regulowanej m.in. przepisami europejskimi. Ostateczną decyzję podejmuje premier regionu, kierując się kryteriami prawnymi, etycznymi i politycznymi.

W ostatnich latach część decyzji licencyjnych – zwłaszcza dotyczących eksportu do Zjednoczonych Emiratów Arabskich – wywołała kontrowersje ze względu na potencjalne naruszenia praw człowieka. Dyskusja koncentrowała się wtedy na skuteczności kontroli sprawowanej przez władze regionalne.

Odejście od licencji indywidualnych

Jedną z kluczowych zmian przewidzianych w projekcie jest odejście od obowiązku analizowania każdej transakcji osobno. Dotychczasowy system uznawany jest za zbyt obciążający i niedostosowany do aktualnych realiów rynku. W 2024 r. wydano około 3 000 licencji, co oznaczało niemal dziesięć spraw dziennie.

Rząd wskazuje, że prawo europejskie dopuszcza stosowanie uproszczonych procedur, w tym licencji generalnych lub zbiorczych dla mniej wrażliwych przepływów. W praktyce oznacza to, że eksport uznany za niskiego ryzyka – zwłaszcza pod kątem praw człowieka – nie będzie już każdorazowo analizowany indywidualnie.

Licencje generalne mają obejmować państwa Unii Europejskiej, kraje NATO, Australię oraz Japonię. Jednocześnie nie wyklucza się rozszerzenia tej listy na państwa, które nie ratyfikowały międzynarodowego traktatu o handlu bronią. Wśród nich wymienia się m.in. Turcję, Indie czy Rosję, choć ta ostatnia pozostaje obecnie objęta embargiem.

Dłuższy okres ważności licencji

Drugim istotnym elementem reformy jest wydłużenie okresu obowiązywania licencji. Ma on zostać zwiększony z półtora roku do trzech lat, a w niektórych przypadkach nawet do pięciu lat. Celem jest ograniczenie obciążeń administracyjnych i logistycznych dla przedsiębiorstw.

François Graas z Amnesty International, który zapoznał się jedynie z głównymi założeniami projektu, wyraża wątpliwości wobec tego rozwiązania. Jego zdaniem wydłużenie okresu ważności może utrudnić reagowanie na zmieniające się ryzyko naruszeń praw człowieka w dynamicznym środowisku międzynarodowym. Wskazuje przy tym na niedawne dyskusje w Europie dotyczące eksportu broni do Stanów Zjednoczonych, tradycyjnie uznawanych za stabilnego partnera.

Rząd zapowiada jednak wprowadzenie mechanizmu awaryjnego, który umożliwi zawieszenie wybranych licencji. Środki te mają mieć charakter czasowy i proporcjonalny, a ich celem będzie zapewnienie przestrzegania zasad etycznych, zobowiązań międzynarodowych oraz ochrona interesów strategicznych regionu.

Większa przejrzystość wobec parlamentu

Projekt przewiduje także wzmocnienie obowiązków sprawozdawczych wobec parlamentu regionalnego. Organizacje pozarządowe od dawna krytykują brak przejrzystości w procesie podejmowania decyzji przez premiera regionu. Wskazują m.in. na opóźnienia w publikacji rocznych raportów dotyczących eksportu broni.

Nowe przepisy mają poprawić dostęp do informacji, zwłaszcza w zakresie tranzytu oraz ostatecznego przeznaczenia eksportowanych komponentów. Część odbiorców może bowiem wykorzystywać je do produkcji uzbrojenia sprzedawanego dalej, co utrudnia pełne monitorowanie przepływów.

Rząd będzie również zobowiązany do informowania o liczbie spraw analizowanych przez komisję doradczą oraz o ewentualnych rozbieżnościach między jej opiniami a decyzjami politycznymi. Sam skład tej komisji bywa krytykowany za polityczny charakter nominacji. Nowy dekret przewiduje zwiększenie jej niezależności, choć nie precyzuje szczegółowych mechanizmów.

Krytyka ze strony organizacji i przemysłu

Projekt dekretu zostanie teraz szczegółowo przeanalizowany zarówno przez organizacje pozarządowe i opozycję, jak i przez przedstawicieli przemysłu zbrojeniowego. Część branży uważa, że proponowane zmiany są zbyt ostrożne i nie odpowiadają w pełni deklaracjom zawartym w regionalnej umowie rządowej ani aktualnym wyzwaniom geopolitycznym.

Kolejnym etapem będzie przekazanie projektu do Rady Stanu w celu zaopiniowania, a następnie jego ponowne rozpatrzenie przez rząd regionalny.