Od ubiegłej środy narasta fala krytyki pod adresem minister ds. azylu i migracji Anneleen Van Bossuyt (N-VA). Polityk zdecydowała się utrzymać politykę odmowy przyjmowania osób ubiegających się o azyl, które uzyskały już ochronę w innym państwie członkowskim Unii Europejskiej. Decyzja ta budzi duże kontrowersje, ponieważ przepis będący podstawą tej praktyki został zawieszony przez Trybunał Konstytucyjny. Organizacje pomocowe, Amnesty International, Stowarzyszenie Zawodowe Sędziów, Federalny Instytut Praw Człowieka oraz rady adwokackie publicznie skrytykowały stanowisko minister. Do grona krytyków dołączyło również kilkunastu konstytucjonalistów z uczelni francuskojęzycznych i niderlandzkojęzycznych, którzy w liście otwartym opublikowanym w dzienniku Le Soir ostrzegają przed poważnym zagrożeniem dla demokratycznego państwa prawa.
Trybunał Konstytucyjny zawiesza przepis
W swoim orzeczeniu Trybunał Konstytucyjny uznał, że dalsze stosowanie spornego przepisu – wprowadzonego latem 2025 r. – może spowodować dla objętych nim osób poważne i trudne do naprawienia szkody. Z tego powodu zdecydowano o jego zawieszeniu oraz o skierowaniu pytań prejudycjalnych do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej. Mimo wyraźnego sygnału ze strony najwyższego organu kontroli konstytucyjności prawa minister Van Bossuyt nie zmieniła swojego stanowiska. Polityk związana z nacjonalistyczną partią N-VA twierdzi, że jej działania przynoszą wymierne rezultaty widoczne w statystykach i że istnieje odrębna podstawa prawna pozwalająca kontynuować dotychczasową politykę.
Konstytucjonaliści: minister podważa fundament państwa prawa
Grupa około piętnastu specjalistów prawa konstytucyjnego zdecydowanie odrzuca tę argumentację, określając ją jako “pozorną”. W opublikowanym liście otwartym naukowcy podkreślają, że odmowa podporządkowania się skutkom orzeczenia sądu narusza jedną z podstawowych zasad państwa prawa – podporządkowanie władzy wykonawczej decyzjom sądów. Konstytucjonaliści przyznają, że w Belgii zdarzały się już przypadki niewykonywania wyroków sądowych w obszarze polityki migracyjnej i że wpisuje się to w dłuższą serię podobnych sytuacji. Jednocześnie podkreślają, że obecny przypadek stanowi jakościowo nowy i bezprecedensowy krok w kierunku podważania fundamentów porządku prawnego. Podobną ocenę przedstawiło Myria – niezależne Federalne Centrum ds. Migracji.
Dyskomfort w koalicji rządowej Arizona
Stanowisko minister Van Bossuyt wywołuje wyraźne napięcia wewnątrz koalicji rządowej Arizona. Otoczenie ministra spraw wewnętrznych Bernarda Quintina (MR) oraz wicepremiera Franka Vandenbroucke’a (Vooruit) odmawia komentarza w tej sprawie. Gabinet minister sprawiedliwości Annelies Verlinden (CD&V) również nie przedstawia oficjalnego stanowiska, daje jednak do zrozumienia, że kary finansowe nakładane przez wymiar sprawiedliwości w związku z sytuacją w więzieniach będą regulowane.
Posłanka liberalna Victoria Vandeberg stara się tonować debatę, twierdząc, że minister nie tyle omija wyrok Trybunału, ile poszukuje alternatywnych rozwiązań prawnych. Jednocześnie podkreśla, że jej partia MR będzie uważnie obserwować dalszy rozwój sytuacji. Znacznie ostrzej wypowiedziała się podczas czwartkowego posiedzenia plenarnego parlamentu Aurore Tourneur z partii Les Engagés. Przypomniała ona, że umowa koalicyjna nie przewidywała łamania zasad państwa prawa. W miniony weekend przewodniczący tej partii Yvan Verougstraete publicznie wezwał rząd do respektowania decyzji Trybunału Konstytucyjnego.
Opozycja ostrzega przed autorytaryzmem
Reakcje opozycji są zdecydowanie bardziej stanowcze. Poseł Khalil Aouasti (PS) podkreśla, że minister Van Bossuyt myli większość bezwzględną z władzą absolutną, a jedno nie daje prawa do drugiego. Parlamentarzysta socjalistyczny ocenia sytuację jako bardzo poważne naruszenie zasad państwa prawa. Posłanka Sarah Schlitz (Ecolo) idzie jeszcze dalej, ostrzegając, że brak poszanowania trójpodziału władzy – szczególnie ze strony przedstawicieli władzy wykonawczej – może prowadzić do stopniowego przesuwania się systemu w stronę autorytaryzmu. Ekologiczna parlamentarzystka porównuje tę sytuację do działań Donalda Trumpa w Stanach Zjednoczonych.
Schlitz zwraca także uwagę na rolę administracji publicznej. Jak przypominają sygnatariusze listu otwartego, urzędnicy nie powinni wykonywać poleceń, które są w oczywisty sposób sprzeczne z prawem lub konstytucją. W tym kontekście pojawiają się sygnały, że w Fedasil – Federalnej Agencji ds. Przyjmowania Osób Ubiegających się o Azyl – panuje wyraźny dyskomfort związany z obecną sytuacją.
Politolog: rząd De Wevera raczej nie upadnie
Mimo napięć w koalicji i krytyki ze strony opozycji Pascal Delwit, profesor nauk politycznych na Wolnym Uniwersytecie w Brukseli (ULB), uważa, że działania minister Van Bossuyt raczej nie doprowadzą do poważnego kryzysu rządowego. Zdaniem politologa trudno wyobrazić sobie, aby partia Les Engagés zdecydowała się opuścić koalicję z tego powodu.
Delwit podkreśla, że minister ma świadomość ostrej krytyki, jaka ją spotyka. Jednocześnie zaznacza, że głosy sprzeciwu nie pochodzą z segmentu elektoratu, do którego kieruje swój przekaz partia N-VA – środowiska rywalizującego z Vlaams Belang i oczekującego zdecydowanej polityki migracyjnej. Politolog zauważa, że podobna sytuacja nie jest w Belgii nowością. W czasie rządów koalicji nazywanej “szwedzką” Theo Francken, jako sekretarz stanu ds. azylu i migracji, prezentował zbliżone podejście. Tym, co wyróżnia obecną sytuację, jest fakt, że minister odmawiająca wykonania orzeczeń sądowych – z wykształcenia prawniczka – wywodzi się z partii samego premiera.
Co dalej z zamrożeniem przyjmowania osób ubiegających się o azyl?
Ostateczny los spornego przepisu rozstrzygnie Trybunał Konstytucyjny. Orzeczenie w sprawie jego ewentualnego uchylenia zapadnie po tym, jak Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej odpowie na skierowane do niego pytania prejudycjalne. Na razie nie wiadomo, kiedy można spodziewać się tej odpowiedzi.
Otwarte pozostaje również kluczowe pytanie: czy w przypadku uchylenia przepisu minister Van Bossuyt zastosuje się do decyzji najwyższego organu kontroli konstytucyjności prawa w Belgii.
