Przyszłość bezpłatnych posiłków w szkołach objętych wsparciem socjalnym pozostaje przedmiotem intensywnych debat we Wspólnocie Francuskiej Belgii. Dyskusje toczą się zarówno w parlamencie, jak i w środowisku nauczycielskim oraz w mediach. W centrum kontrowersji znajduje się kwestia ograniczeń budżetowych w edukacji i ich wpływu na tzw. zróżnicowane wsparcie szkół oraz program darmowych obiadów szkolnych. Operuje się kwotami liczonymi w dziesiątkach milionów euro, co utrudnia odbiorcom ocenę rzeczywistej skali i skutków planowanych zmian.
Czym jest zróżnicowane wsparcie szkół?
Zróżnicowane wsparcie (encadrement différencié) to mechanizm wprowadzony przez Wspólnotę Francuską Belgii, który przewiduje dodatkowe zasoby kadrowe i finansowe dla placówek kształcących uczniów pochodzących z rodzin o niższym statusie socjoekonomicznym. Celem programu jest wyrównywanie szans edukacyjnych oraz ograniczanie ryzyka niepowodzeń szkolnych. Szkoły klasyfikowane są według wskaźnika socjoekonomicznego w skali od 1 do 20, przy czym każda kategoria obejmuje 5 procent populacji. Placówki należące do kategorii od 1 do 5, a więc obejmujące 25 procent uczniów, kwalifikują się do dodatkowego wsparcia.
W roku szkolnym 2024–2025 Wspólnota Francuska przyznała tym szkołom niemal 32 000 dodatkowych godzin nauczycielskich – 17 946 w szkolnictwie podstawowym i 13 686 w średnim – co oznaczało nakłady rzędu 90 milionów euro. Dodatkowo przekazano 18,4 miliona euro w formie dotacji: 10,7 miliona dla szkół podstawowych oraz 7,7 miliona dla średnich. Placówki mają znaczną autonomię w dysponowaniu tymi środkami. Mogą przeznaczać je m.in. na zatrudnienie personelu pozanauczycielskiego, takiego jak logopedzi, wychowawcy czy specjaliści multimedialni, na remonty, zakup pomocy dydaktycznych lub organizację zajęć dodatkowych. Każda inwestycja musi jednak realizować jeden z jasno określonych celów: wzmacnianie podstawowych kompetencji, przeciwdziałanie niepowodzeniom szkolnym, wczesne wykrywanie trudności w nauce lub zapobieganie przedwczesnemu porzucaniu szkoły.
Czy zróżnicowane wsparcie przynosi efekty?
Z analizy opublikowanej w listopadzie 2023 r. wynika, że jednoznaczna odpowiedź na to pytanie nie jest możliwa. Komisja ds. Kierowania Oświatą co trzy lata ocenia skuteczność programu, porównując szkoły objęte wsparciem z pozostałymi placówkami na podstawie takich wskaźników jak powtarzanie roku, opóźnienie edukacyjne, kierowanie do szkolnictwa specjalnego czy przedwczesne kończenie nauki. We wszystkich tych obszarach szkoły objęte zróżnicowanym wsparciem wypadają systematycznie gorzej, co nie jest zaskakujące, biorąc pod uwagę wpływ środowiska rodzinnego na przebieg edukacji.
Niepokój budzi jednak fakt, że podczas gdy w skali całego systemu odsetek uczniów powtarzających rok pozostawał względnie stabilny, w szkołach objętych wsparciem wzrósł on w latach 2017–2019 z 5,1 do 5,8 procent w szkolnictwie podstawowym oraz z 17,5 do 19,5 procent w średnim.
Benoît Galand z UCLouvain, powołując się na badania międzynarodowe, podkreśla, że jeśli celem programu jest poprawa wyników nauczania, efekty pozostają ograniczone. Program może natomiast sprzyjać poprawie klimatu szkolnego i ograniczaniu problemów dyscyplinarnych, które są szczególnie nasilone w tych placówkach. Wiele zależy od sposobu wykorzystania środków przez same szkoły. Zmniejszenie liczebności klas bywa korzystne dla nauczycieli, jednak jego wpływ na wyniki uczniów jest niewielki. Dodatkowe etaty mogły natomiast pomóc w zatrzymaniu kadry pedagogicznej, która w innych warunkach mogłaby opuścić te szkoły. Jak wskazuje badacz, istnieje wyraźna rozbieżność między deklarowanymi celami programu a obserwowanymi rezultatami, przy czym nikt nie podejmuje się oceny skutków całkowitej likwidacji tego wsparcia.
Na czym polega program bezpłatnych posiłków?
Od 2018 r. szkoły podstawowe i przedszkola o niskim wskaźniku socjoekonomicznym, należące do kategorii od 1 do 5, mogą w ramach konkursu ubiegać się o środki na zapewnienie „bezpłatnych, zdrowych, zbilansowanych i zrównoważonych stołówek szkolnych”. Finansowanie otrzymują wyłącznie placówki wyłonione w konkursie. W roku szkolnym 2024–2025 na ten cel przeznaczono zamkniętą pulę 21,4 miliona euro, co pozwoliło na sfinansowanie posiłków dla około 55 000 uczniów. Odpowiadało to mniej więcej 10 procentom populacji uczniów szkół podstawowych oraz około połowie dzieci uczęszczających do przedszkoli i szkół podstawowych objętych zróżnicowanym wsparciem.
Co przewiduje projekt nowych przepisów?
W połowie grudnia parlament Wspólnoty Francuskiej przyjął dekret racjonalizujący szereg wydatków, w tym te związane ze zróżnicowanym wsparciem i bezpłatnymi posiłkami. Podczas burzliwej debaty parlamentarnej w środę 15 stycznia 2026 r. minister Valérie Glatigny przedstawiła szczegółowe wyjaśnienia. Zapewniła, że bezpłatne posiłki zostaną utrzymane, a na ten cel przeznaczono 14 milionów euro – 13 milionów dla szkolnictwa obowiązkowego oraz milion dla szkolnictwa specjalnego. Jednocześnie przyznała, że towarzyszy temu zmniejszenie innych dotacji, co wcześniej nie było jednoznacznie komunikowane.
Analiza projektu dekretu wskazuje na kilka kluczowych zmian. Po pierwsze, 32 000 dodatkowych godzin nauczycielskich dla uczniów o niskim wskaźniku socjoekonomicznym zostaje utrzymane. Po drugie, dodatkowe środki finansowe dla szkół objętych wsparciem zostają zmniejszone o 9 milionów euro – o 5,5 miliona w szkolnictwie podstawowym i 3,5 miliona w średnim. Po trzecie, likwidacji ulega konkurs na zdrowe i zrównoważone posiłki, co oznacza niewydatkowanie 21,4 miliona euro w dotychczasowej formule. Po czwarte, 14 milionów euro z tej puli zostaje włączone do budżetu zróżnicowanego wsparcia dla szkół o niskim wskaźniku, przy czym budżet ten wcześniej został pomniejszony o 5,5 miliona euro.
Nowe przepisy nakładają na szkoły dodatkowy obowiązek: wykorzystanie części środków z programu zróżnicowanego wsparcia na organizację zdrowych i zrównoważonych posiłków. Dekret jednoznacznie stanowi, że od roku szkolnego 2026–2027 placówki objęte wsparciem, obok dotychczasowych celów związanych z emancypacją społeczną i jakością środowiska pedagogicznego, mają również realizować zadanie organizacji stołówek szkolnych.
Jaki jest bilans finansowy zmian?
W roku szkolnym 2024–2025 szkoły podstawowe objęte zróżnicowanym wsparciem dysponowały łącznie 32,108 miliona euro dodatkowych środków: 10,708 miliona euro w formie dotacji oraz 21,4 miliona euro przeznaczone na bezpłatne posiłki dla laureatów konkursu. Gabinet minister podkreśla jednak, że faktycznie wykorzystano jedynie 16,947 miliona euro z tej ostatniej puli, ze względu na niepełne wykorzystanie dostępnych funduszy.
W roku szkolnym 2026–2027 dodatkowy budżet zróżnicowanego wsparcia dla zwykłych szkół podstawowych, z wyłączeniem szkolnictwa specjalnego, zostanie ograniczony do 18,94 miliona euro zamiast wcześniejszych 31,108 miliona. Oznacza to spadek środków operacyjnych o 39,1 procent. Z tej kwoty szkoły będą musiały realizować podstawowe cele programu, a jednocześnie – w miarę dostępnych nadwyżek – finansować organizację zdrowych i zrównoważonych posiłków dla uczniów.
