Belgijski Trybunał Konstytucyjny zdecydował w czwartek o zawieszeniu dwóch flagowych reform rządu koalicji Arizona w obszarze polityki migracyjnej. Przepisy, przyjęte latem 2025 r. z inicjatywy minister ds. azylu i migracji Anneleen Van Bossuyt (N-VA), w istotny sposób zaostrzały zasady przyjmowania osób ubiegających się o ochronę międzynarodową oraz reguły łączenia rodzin. Sędziowie uznali, że regulacje te mogą być sprzeczne z prawem Unii Europejskiej oraz z gwarantowanymi prawami podstawowymi, a ich stosowanie grozi wyrządzeniem poważnej i trudnej do naprawienia szkody osobom nimi objętym. Trybunał skierował pytania prejudycjalne do Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE) i dopiero po uzyskaniu odpowiedzi podejmie decyzję w sprawie ewentualnego unieważnienia przepisów. Minister przyjęła orzeczenie do wiadomości, podkreślając jednak, że przyszły europejski pakt migracyjny potwierdzi zasadność przyjętych rozwiązań.
Odmowa pomocy materialnej i likwidacja wsparcia finansowego
Pierwszy z zawieszonych przepisów pozwalał agencji Fedasil odmawiać pomocy materialnej w ośrodkach recepcyjnych osobom ubiegającym się o ochronę w Belgii, jeśli wcześniej otrzymały one status azylowy w innym państwie członkowskim UE – tzw. status M. Regulacja ta już w momencie wejścia w życie wywołała szeroką debatę, ponieważ w praktyce prowadziła do sytuacji, w których rodziny z dziećmi pozostawały bez zakwaterowania. Drugi przepis znosił możliwość przyznawania wsparcia finansowego jako alternatywnej formy pomocy w szczególnych przypadkach. Celem tych zmian – jak argumentowała minister – było ograniczenie atrakcyjności Belgii dla migrantów i zakończenie zjawiska określanego przez nią jako „turystyka azylowa”.
Trybunał zwrócił szczególną uwagę na sytuację osób, które uzyskały ochronę w Grecji. Organizacje pozarządowe od lat informują o bardzo trudnych warunkach przyjmowania uchodźców w tym kraju, w tym o problemach z dostępem do mieszkań, opieki zdrowotnej oraz o skrajnym ubóstwie. W ocenie sądu odmowa pomocy materialnej takim osobom w Belgii mogłaby narazić je na poważną i trudną do odwrócenia szkodę.
Znaczne zaostrzenie zasad łączenia rodzin
Druga z wstrzymanych reform dotyczyła istotnego zaostrzenia warunków łączenia rodzin dla osób posiadających ochronę uzupełniającą – status mniej korzystny niż pełny status uchodźcy. Nowe przepisy wydłużały okres oczekiwania na złożenie wniosku o połączenie z rodziną do dwóch lat. Wnioskodawca musiał wykazać miesięczny dochód na poziomie co najmniej 2 369,52 euro, powiększony o 10 procent za każdą kolejną osobę. Dodatkowo wymagano spełnienia rygorystycznych kryteriów dotyczących środków utrzymania, odpowiedniego mieszkania, ubezpieczenia zdrowotnego oraz przedstawienia wzmocnionych dowodów pokrewieństwa lub powinowactwa. Również w tym obszarze Trybunał wskazał na ryzyko wyrządzenia osobom objętym przepisami poważnej i trudnej do naprawienia szkody.
Pozytywna reakcja organizacji społecznych i pełnomocników
Organizacje i osoby, które zaskarżyły reformy, z zadowoleniem przyjęły decyzję sądu. Przewodniczący związku zawodowego FGTB Bert Engelaar ocenił ją jako krok w stronę bardziej humanitarnego podejścia do kwestii łączenia rodzin. Thomas Willekens z organizacji Vluchtelingenwerk Vlaanderen podkreślił, że orzeczenie potwierdza sygnały płynące z pracy w terenie i wyraził nadzieję na całkowite unieważnienie zakwestionowanych przepisów.
Adwokat Matthieu Lys, reprezentujący dwie rodziny i samotnego mężczyznę – skarżących w tej sprawie – stwierdził, że Trybunał wyraźnie przypomniał minister o konieczności poszanowania praw podstawowych. Zaznaczył, że choć rząd ma prawo prowadzić restrykcyjną politykę migracyjną, musi to czynić w granicach prawa. Z kolei adwokat Annelies Nachtergaele, reprezentująca dwie jemeńskie rodziny pozostające w rozłące, zwróciła uwagę na znaczenie orzeczenia w kontekście rosnących napięć wokół zasad państwa prawa.
Minister liczy na wsparcie europejskiego paktu migracyjnego
Anneleen Van Bossuyt zapowiedziała szczegółową analizę orzeczenia wraz ze służbami prawnymi swojego resortu. Jednocześnie wyraziła przekonanie, że TSUE ostatecznie potwierdzi zgodność reform z prawem unijnym. W komunikacie jej gabinetu podkreślono – w ocenie minister – wyjątkowy charakter sytuacji, w której belgijski Trybunał Konstytucyjny nie podziela dotychczasowej linii orzeczniczej TSUE i kieruje do Luksemburga pytania w kwestiach uznawanych przez nią za rozstrzygnięte.
Kluczowym argumentem minister pozostaje europejski pakt migracyjny, którego wejście w życie zaplanowano na czerwiec bieżącego roku. Van Bossuyt utrzymuje, że przewiduje on rozwiązania zbieżne z tymi, które Belgia wprowadziła już w lipcu 2025 r. „Jesteśmy przekonani, że nasze przepisy będą mogły być stosowane wraz z wejściem paktu w życie” – oświadczyła minister z Gandawy.
Orzeczenia Trybunału mają charakter ogólny i wywołują skutki wobec wszystkich osób objętych zawieszonymi regulacjami, a nie jedynie wobec skarżących, którzy zainicjowali postępowanie.
