Belgijska spółka kolejowa SNCB/NMBS świętuje w tym roku 100 lat działalności. Choć oficjalną datą powstania jest 23 lipca 1926 r., obchody jubileuszu rozpoczęto już teraz, inaugurując ogólnokrajową kampanię upamiętniającą tę rocznicę. W ciągu stulecia przedsiębiorstwo przeszło drogę od następcy pogrążonych w kryzysie kolei państwowych do nowoczesnego przewoźnika, który w 2024 r. obsłużył 245 milionów pasażerów i zatrudniał blisko 17 000 osób.
Narodziny z konieczności
SNCB/NMBS została utworzona ustawą z 23 lipca 1926 r. jako odpowiedź na pogłębiający się kryzys belgijskich kolei państwowych. System był wówczas obciążony nadmierną biurokracją, politycznymi naciskami, przypadkami korupcji oraz znacznymi stratami finansowymi. W realiach wysokiego zadłużenia publicznego i kosztownej odbudowy kraju po pierwszej wojnie światowej dalsze utrzymywanie nierentownej struktury okazało się niemożliwe.
Historia kolei na terenie dzisiejszej Belgii sięga jednak znacznie wcześniej. Już w 1834 r. rząd, przy wsparciu króla Leopolda I, który zapoznał się z koncepcją lokomotywy parowej podczas spotkania z Georgem Stephensonem w Anglii, uruchomił pierwszą linię kolejową na kontynencie europejskim. Kolej szybko stała się kluczowym elementem rozwoju gospodarczego, zastępując transport wodny w połączeniach między portem w Antwerpii a ośrodkami przemysłowymi w Niemczech, do których dostęp po odłączeniu od Holandii był utrudniony.
Elektryfikacja i nowoczesność
Nowa spółka została wyodrębniona jako odrębna osoba prawna z własnym majątkiem i systemem finansowania, przy zachowaniu kontroli państwa poprzez uprzywilejowane akcje. Pomimo trudnych lat 30., kiedy kryzys gospodarczy znacząco ograniczył ruch towarowy i pasażerski, SNCB/NMBS zrealizowała m.in. ekspresowe połączenie Bruksela-Gandawa. Obsługiwała je elegancka lokomotywa parowa Atlantic 12, osiągająca prędkość do 165 km/h i umożliwiająca przejazd z Brukseli do Ostendy w czasie krótszym niż godzina – szybciej niż obecnie.
Pierwsze lokomotywy elektryczne pojawiły się na torach już w latach 30., lecz zasadniczy przełom nastąpił po drugiej wojnie światowej. Skala elektryfikacji rosła dynamicznie – z 44 km torów w 1946 r. do 956 km w 1962 r. Obecnie ponad 90 procent sieci o łącznej długości 3 062 km jest zelektryfikowane. Ostatni parowóz SNCB/NMBS zakończył służbę w 1966 r. na linii Aat-Denderleeuw. Składy spalinowe kursują dziś jedynie na kilku liniach regionalnych, głównie we Wschodniej Flandrii, gdzie elektryfikacja nie była opłacalna. Do 2030 r. mają je zastąpić pociągi z napędem bateryjnym.
Reforma połączeń i koniec epoki nocnych pociągów
W 1984 r. minister transportu Herman De Croo (Open VLD) przeprowadził szeroką reformę siatki połączeń. Wprowadzono podział na pociągi IC – łączące największe miasta w cyklu godzinnym – oraz IR, obsługujące także mniejsze miejscowości. Była to reakcja na rosnącą popularność samochodów oraz trudną sytuację finansową spółki. W ramach zmian zamknięto nierentowne linie i zlikwidowano ponad 200 stacji. W 2014 r. oznaczenie IR zostało wycofane, a wszystkie te połączenia włączono do kategorii IC.
Przez dekady Belgia była istotnym węzłem międzynarodowych połączeń kolejowych – zarówno nocnych, jak i luksusowych ekspresów Trans Europ Express, kursujących od 1957 r. Z Brukseli i Ostendy można było dotrzeć bezpośrednio do Hiszpanii, Szwajcarii, Włoch, Austrii czy nawet do Moskwy. Wzrost znaczenia tanich linii lotniczych oraz rozwój kolei dużych prędkości sprawiły jednak, że w 2003 r. SNCB/NMBS zrezygnowała z własnych pociągów nocnych. Obecnie z Brukseli dostępne są bezpośrednie połączenia do Holandii, Niemiec, Luksemburga, Francji i Wielkiej Brytanii – głównie w ramach sieci Eurostar, w której spółka posiada 5 procent udziałów.
Rekordy i liberalizacja
W 2024 r. SNCB/NMBS przewiozła 245 milionów pasażerów, zbliżając się do rekordu sprzed pandemii wynoszącego 253 miliony. Ponad 85 milionów podróżnych korzystało z abonamentów dojazdowych, co pokazuje skalę codziennych dojazdów do pracy, szczególnie do Brukseli. Na koniec 2024 r. spółka zatrudniała 16 953 pracowników.
W 2005 r. przedsiębiorstwo zostało podzielone na zarządcę infrastruktury – Infrabel – oraz operatora przewozów pasażerskich SNCB/NMBS, w odpowiedzi na unijne wymogi liberalizacji rynku kolejowego. Liberalizacja w segmencie towarowym weszła w życie już w 2005 r. Dawny dział B-Cargo przekształcił się w Lineas – obecnie największego operatora kolejowych przewozów towarowych w Europie, zatrudniającego ponad 1 700 osób. W segmencie przewozów pasażerskich monopol SNCB/NMBS ma zostać zniesiony do 2032 r., co już dziś wywołuje napięcia społeczne i strajki, zwłaszcza w kontekście planowanych zmian w systemie emerytalnym oraz stopniowego odchodzenia od stałych mianowań pracowniczych.
