Ciężarne kobiety uzależnione od narkotyków miałyby w określonych sytuacjach trafiać na przymusowe leczenie odwykowe. Takie założenie przewiduje nowy projekt ustawy złożony przez posłów N-VA w belgijskiej Izbie Reprezentantów. Inicjatywa wpisuje się w szersze plany wzmocnienia ochrony nienarodzonego dziecka, choć jednocześnie budzi sprzeciw części środowisk zajmujących się pomocą rodzinom i młodzieży. Autorzy projektu wskazują, że kontakt z narkotykami w okresie prenatalnym prowadzi do poważnych, często nieodwracalnych szkód fizycznych i psychicznych, które rzutują na całe dalsze życie dziecka i znacząco ograniczają jego możliwości rozwojowe.
Dramatyczne skutki uzależnień dla noworodków
Przewodnicząca N-VA Valerie Van Peel w audycji „De Ochtend” na antenie Radio 1 opisała sytuację noworodków urodzonych przez matki uzależnione od narkotyków jako jedną z najbardziej traumatycznych, z jakimi można się spotkać. Podkreśliła, że dzieci te przychodzą na świat z objawami uzależnienia, często w silnym bólu, a od pierwszych chwil życia muszą przechodzić proces odstawiania substancji psychoaktywnych. W wielu przypadkach skutkuje to trwałymi uszkodzeniami psychicznymi i fizycznymi.
Van Peel zwróciła uwagę, że są to dzieci, które praktycznie od początku pozbawione są realnej szansy na normalne funkcjonowanie. Jak zaznaczyła, to często te same osoby, które w późniejszych latach trafiają do placówek dla nieletnich albo instytucji opiekuńczych dla osób z niepełnosprawnościami. Problem ma więc charakter długofalowy i obciąża nie tylko dzieci oraz ich rodziny, lecz także cały system opieki społecznej.
Projekt jako uzupełnienie obowiązujących przepisów
Federalny projekt ustawy autorstwa posłanek N-VA Sophie De Wit i Friedy Gijbels ma stanowić uzupełnienie już istniejących regulacji. Jego celem jest objęcie ochroną nienarodzonego dziecka jeszcze w okresie ciąży, zwłaszcza w sytuacjach, gdy rodzice sięgają po narkotyki. Proponowane przepisy umożliwiałyby skierowanie ciężarnej kobiety na przymusowe leczenie odwykowe.
Van Peel przypomniała, że podobne rozwiązanie było już przedmiotem debaty w 2020 roku. Wówczas wspólny projekt ustawy zgłosili Valerie Van Peel oraz poseł Vooruit John Crombez. Inicjatywa ta nie uzyskała jednak większości parlamentarnej i ostatecznie upadła.
Równoległe działania we Flandrii i na szczeblu federalnym
Kwestia wzmocnienia ochrony nienarodzonego dziecka znalazła się zarówno w flamandzkim, jak i federalnym porozumieniu koalicyjnym. Prace nad konkretnymi rozwiązaniami prowadzone są równolegle na obu poziomach władzy.
We Flandrii rodzice już przed narodzinami dziecka mogą zostać objęci działaniami profilaktycznymi i uświadamiającymi. W praktyce oznacza to, że dziecko może zostać odebrane z domu krótko po urodzeniu, jeśli sędzia ds. nieletnich uzna, że warunki wychowawcze stanowią zagrożenie. Aby uniknąć takiej sytuacji, niektórzy rodzice otrzymują wsparcie jeszcze wcześniej, niekiedy także w formie obowiązkowej, pod warunkiem spełnienia określonych wymogów.
Van Peel zaznaczyła, że chodzi często o rodziny, z których w przeszłości wielokrotnie odbierano już dzieci. Za działania na poziomie flamandzkim odpowiada minister ds. młodzieży Caroline Gennez z partii Vooruit.
Z dostępnych danych wynika, że w 2024 roku sędzia ds. nieletnich rozpatrywał 236 spraw dotyczących niemowląt w wieku zero lat, na łącznie 4 872 wnioski. Liczba ta w kolejnych latach nieznacznie się waha, ale pozostaje na zbliżonym poziomie.
Krytyka i obawy środowisk pomocowych
Plany przedstawiane wcześniej przez minister Gennez spotkały się z krytyką części pracowników pomocy dla młodzieży. Wskazywano na zbyt represyjny charakter proponowanych rozwiązań, nadmierną ingerencję w wolność rodzicielską oraz ryzyko efektu odstraszającego. Zdaniem krytyków wrażliwi rodzice mogą w obawie przed konsekwencjami jeszcze rzadziej zgłaszać się po pomoc.
Valerie Van Peel przyznała, że rozumie te zastrzeżenia, podkreślając konieczność wyjątkowo ostrożnego stosowania takich środków. Zaznaczyła, że przymusowe leczenie miałoby być rozwiązaniem ostatecznym, wpisanym w szerszy proces wsparcia i pomocy. Jednocześnie stwierdziła, że należy otwarcie przyznać, iż istnieją sytuacje, w których rodzice nie są w stanie lub nie chcą chronić swojego dziecka, a państwo dotąd miało bardzo ograniczone możliwości reagowania.
Zasady przymusowego leczenia
Zgodnie z propozycją przymusowe leczenie mogłoby być zastosowane wyłącznie po konsultacji z lekarzami oraz za zgodą sędziego pokoju. Byłoby możliwe jedynie w przypadkach uznanych za szczególnie pilne. Konieczne byłoby wykazanie, że wcześniejsze formy pomocy nie przyniosły efektu, a lekarz musiałby jednoznacznie stwierdzić realne zagrożenie dla dziecka.
Van Peel podkreśliła, że sama idea przymusowego leczenia nie jest nowością w belgijskim prawie. Takie środki są już stosowane wobec osób uzależnionych, które stanowią zagrożenie dla siebie lub innych. Nowa propozycja rozszerza jedynie pojęcie „innych osób” o nienarodzone dziecko, zapewniając mu dodatkową ochronę prawną.
